Ergens tussen de ronkende motoren en lauwe festivalbiertjes, liepen twee volwassen mediamakers met een camera over de Zwarte Cross.

Daar spraken ze twee minderjarige meisjes aan. De meisjes dachten dat ze werden geïnterviewd door een bekende radiozender. Wat volgde, was geen luchtig festivalgesprek, maar een ongemakkelijke reeks opmerkingen over hun leeftijd, uiterlijk en persoonlijke grenzen. De beelden verschenen daarna online, terwijl de meisjes herkenbaar in beeld waren.

En natuurlijk werd het gebracht als humor. Want het was maar een grapje is nog altijd de favoriete nooduitgang van mensen die liever geen verantwoordelijkheid nemen voor wat ze doen. Opvallend genoeg wordt die zin bijna altijd uitgesproken door degene die de grap maakte. Zelden door degene die ervoor moest betalen.

Een grap is geen vrijbrief
Ik vind dat humor mag schuren. Graag zelfs. Humor mag ongemakkelijk zijn, heilige huisjes omverduwen en ons laten lachen om onderwerpen waar we normaal met een strak gezicht omheen lopen. Goede humor legt macht bloot. Goede humor prikt door hypocrisie heen. Goede humor laat ons iets zien wat we liever niet onder ogen komen.

Maar hier gebeurde het tegenovergestelde. Twee ervaren, volwassen mediamakers stonden met een camera tegenover twee jonge meisjes die niet wisten met wie ze werkelijk spraken, wat de bedoeling van het gesprek was en waar de beelden terecht zouden komen.

De één had het platform, de ervaring, de montage en het bereik. De ander had vooral vertrouwen. Dat is geen gelijkwaardig spel. Dat is een machtsverschil met een microfoon erop.

Wanneer je iemand onder een andere indruk laat meewerken, vervolgens bewust ongemakkelijke grenzen opzoekt en het resultaat publiceert voor een groot publiek, ben je niet dapper. Je bent ook niet vernieuwend. Je bent vooral bezig de verantwoordelijkheid zo ver mogelijk bij jezelf vandaan te leggen.

De wet is geen handleiding voor fatsoen
In discussies over dit soort voorvallen duikt vroeg of laat dezelfde verdediging op:Maar het mag toch?Misschien is dat zo, maar zoals ik ernaar kijk is de wet de bodem en niet het plafond.

Niet alles wat juridisch kan, is menselijk verstandig. Niet alles wat niet verboden is, verdient applaus. En niet iedere grens hoeft eerst in een wetboek te staan voordat een volwassen mens begrijpt dat hij er beter bij uit de buurt kan blijven.

“Het mag van de wet” is ongeveer het morele equivalent van: “Er stond nergens dat ik niet in de plantenbak mocht plassen.” Technisch misschien juist, sociaal en fatsoenlijk toch wat minder indrukwekkend.

Volwassen mediamakers weten hoe een camera werkt. Ze weten dat beelden worden geknipt, gedeeld en eindeloos opnieuw bekeken. Ze weten ook dat ophef bereik oplevert. Jonge mensen overzien die gevolgen niet altijd. Wie doet alsof beide partijen onder zulke omstandigheden evenveel macht hebben, negeert de werkelijkheid.

Ongemakkelijk lachen is geen toestemming
Onder dit soort beelden verschijnt steevast het online amateurtribunaal met reacties als:waarom liepen ze niet weg, waarom lachten ze en waarom zeiden ze er niets van? Alsof ieder mens bij ongemak onmiddellijk verandert in een assertiviteitscoach met een messcherpe reactie.

Dat iemand niet direct protesteert, betekent niet dat alles prettig was. Het betekent ook niet dat diegene de gevolgen van publicatie kon overzien. De verantwoordelijkheid ligt daarom niet bij twee jonge meisjes die niet binnen drie seconden de perfecte reactie formuleerden. De verantwoordelijkheid ligt bij de volwassenen die de situatie bedachten, filmden, monteerden en publiceerden.

Zwijgend ernaast staan is ook een keuze
Vaak richt alle kritiek zich op degene die de grofste opmerkingen maakt.Maar ook degene die ernaast staat, filmt, meelacht of besluit niets te zeggen, maakt een keuze.Op het moment dat iemand naast je een grens overgaat, kun je ingrijpen.Je kunt zeggen: dit gaat te ver.Je kunt stoppen en besluiten dat een mens belangrijker is dan een fragment. Niet ingrijpen is geen neutrale positie. Grenzen worden namelijk niet alleen overschreden door de persoon met de grootste mond. Situaties blijven ook onveilig doordat anderen zwijgen.

Iedere lachreactie maakt vernedering iets normaler. Iedere verdediging met “je mag tegenwoordig ook niks meer zeggen” verschuift het gesprek van degene die geraakt is naar degene die de klap uitdeelde.

Humor trapt niet naar beneden
We hoeven humor niet tandeloos te maken. We hoeven niet bij iedere grap een commissie, en een vertrouwenspersoon klaar te zetten. Maar we mogen wel verwachten dat volwassen mensen het verschil kennen tussen provoceren en intimideren. Tussen satire en iemand klein maken. Tussen samen lachen en iemand gebruiken als decorstuk voor content.

Een goede grappenmaker weet waar de grens ligt. Een slechte grappenmaker roept achteraf dat grenzen niet bestaan.