Je kent het vast, gezellig even een ommetje maken met de collega’s. Een lunchwandeling ontstaat meestal vanzelf. “Zullen we even een rondje doen?” Jassen aan, telefoon mee en met z’n vieren naar buiten. Niemand die bewust besluit dat die ene collega niet mee mag. Niemand die zegt: “Vraag haar maar niet.” Maar het feit is wel: ze wordt gewoon niet gevraagd.

Net zoals ze niet in het appgroepje zit waarin collega’s ’s avonds grappen en filmpjes delen. Net zoals er bij het koffieapparaat soms een gesprek stilvalt als zij erbij komt staan. En dat etentje na het afronden van een groot project? Daar hoorde ze pas de maandag erna over. “Oh, dat was heel spontaan hoor.” Waarschijnlijk is daar niets aan gelogen.  Maar juist in dit soort situaties zit het lastige van uitsluiting op de werkvloer.

Niemand hoeft iets lelijks te zeggen
Bij ongewenst gedrag denken we al snel aan duidelijke situaties. Een collega die wordt uitgescholden. Een leidinggevende die intimideert. Een seksueel getinte opmerking. Pesten dat voor iedereen zichtbaar is. Maar buitensluiten kan veel subtieler zijn.

Niet worden meegenomen in informele gesprekken. Steeds als laatste iets horen. Geen reactie krijgen op een voorstel, terwijl hetzelfde idee even later bij een andere collega ineens wél enthousiast wordt ontvangen. Grapjes waarvan je de achtergrond niet kent. Een overleg dat blijkbaar al bij de koffieautomaat heeft plaatsgevonden.

Eén zo’n moment zegt misschien niet zoveel. Tien van die momenten wel. Want op een gegeven moment gaat iemand zich afvragen: ligt het aan mij? “Maar ze zoekt zelf ook weinig contact” Dat is een zin die gemakkelijk wordt uitgesproken. En misschien klopt die uitspraak zelfs.

Alleen weten we vaak niet wat er eerst was. Was iemand altijd al terughoudend? Of is diegene stiller geworden nadat een poging tot toenadering een paar keer niets opleverde? Haakt iemand af omdat ze geen zin heeft in contact? Of omdat het behoorlijk ongemakkelijk is om steeds opnieuw te ontdekken dat je er nét niet helemaal bij hoort?

Uitsluiting heeft niet altijd een duidelijke ‘dader’. Een team kan bijvoorbeeld een dynamiek ontwikkelen waarin iemand langzaam naar de rand verdwijnt, zonder dat iemand bewust heeft besloten die persoon daar neer te zetten. Dat maakt het gedrag echter niet minder pijnlijk. En het maakt het ook niet minder belangrijk om er iets mee te doen.

Kijk eens om je heen
Wie loopt er eigenlijk altijd samen naar de kantine?Wie wordt als eerste gevraagd voor een nieuw project?Bij wie schuiven collega’s vanzelf even aan?En misschien nog interessanter: bij wie gebeurt dat níét?

Een sociaal veilige werkomgeving ontstaat niet alleen doordat we afspreken wat niet mag. Het zit ook in iets veel alledaagsers: oog hebben voor elkaar. Merken wanneer iemand buiten de groep dreigt te vallen. En soms gewoon die ene stoel iets naar achteren schuiven en zeggen: “Kom je erbij?”

Als ‘erbij horen’ niet meer vanzelfsprekend voelt
Voor iemand die zich structureel buitengesloten voelt, kan het lastig zijn om die situatie bespreekbaar te maken. Want wat moet je precies zeggen?“Ze vragen me nooit mee?”“Ze lachen anders als ik erbij ben?”“Volgens mij vinden ze me niet aardig?”

Juist omdat uitsluiting vaak uit kleine gebeurtenissen bestaat, kan iemand aan zijn eigen gevoel gaan twijfelen. Misschien stel ik me aan. Misschien zie ik dingen die er niet zijn. Misschien moet ik gewoon wat makkelijker zijn.

Op zo’n moment kan een vertrouwenspersoon helpen. Niet om meteen te bepalen wie er gelijk heeft. En ook niet om namens iemand het probleem ‘op te lossen’. Een vertrouwenspersoon biedt in de eerste plaats een veilige en vertrouwelijke plek om het verhaal te vertellen. Om samen te onderzoeken wat er gebeurt, wat dat met iemand doet en welke mogelijkheden er zijn om een volgende stap te zetten.

Soms is alleen het kunnen uitspreken al belangrijk. Omdat iemand dan voor het eerst niet hoeft uit te leggen waarom iets wat zo klein lijkt, toch zo groot voelt. Uitsluiting maakt namelijk zelden lawaai. Soms klinkt het gewoon als vier collega’s die hun jas aantrekken voor een lunchwandeling. En één collega die achterblijft.

Deze blog heb ik geschreven vanuit mijn rol als vertrouwenspersoon